गर्भदीप, १०८ या पवित्र अंकाचे महत्त्व आणि तीन टाळ्यांमागील आध्यात्मिक अर्थ; केवळ पारंपरिक गीतांवर गरबा
बेळगाव लाईव्ह : श्री गुजराती नवरात्री उत्सव मंडळाच्या वतीने शास्त्रीनगर येथील गुजरात भवनमध्ये ११ ते १९ ऑक्टोबरदरम्यान दसरा महोत्सव साजरा करण्यात येणार आहे. गेल्या ६० वर्षांपासून मंडळातर्फे नवरात्रोत्सवाची ही परंपरा जपली जात असून, यंदाही धार्मिक आणि सांस्कृतिक वातावरणात उत्सव साजरा होणार आहे.
या उत्सवादरम्यान दररोज सायंकाळी ५ ते ६ या वेळेत भाविकांना मा अंबेचे दर्शन घेता येणार आहे. त्यानंतर रात्री ८ वाजल्यापासून होणाऱ्या गरबा महोत्सवात केवळ निमंत्रितांना प्रवेश दिला जाणार आहे. गरबा ही केवळ नृत्याची परंपरा नसून त्यामागे दडलेले आध्यात्मिक महत्त्व आणि धार्मिक संकल्पना सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचाव्यात, हा या उपक्रमामागील उद्देश आहे.
गर्भदीप म्हणजे विश्व आणि आत्म्याचे प्रतीक
गरबा म्हटले की डोळ्यांसमोर गोलाकार नृत्य, तालबद्ध टाळ्या आणि संगीत येते. मात्र, या परंपरेच्या केंद्रस्थानी असलेल्या गर्भदीपाला विशेष आध्यात्मिक महत्त्व आहे. छिद्रे असलेल्या मातीच्या घड्यात प्रज्वलित केलेला दिवा म्हणजे गर्भदीप. या रचनेत शरीर, आत्मा आणि ब्रह्मांड यांच्यातील नाते प्रतीकात्मकरीत्या मांडले जाते.
मातीचा घडा म्हणजे मानवी शरीर, तर त्यातील अखंड प्रज्वलित दिवा म्हणजे अंतरात्म्यातील दिव्य ज्योत. घड्याच्या छिद्रांतून बाहेर पडणारा प्रकाश हा ईश्वरी शक्तीच्या प्रकटीकरणाचे प्रतीक मानला जातो. शरीर नश्वर असले, तरी आत्मा शाश्वत आहे, ही संकल्पना गर्भदीपाच्या माध्यमातून व्यक्त होते.
१०८ या पवित्र अंकाचे महत्त्व
गरब्याच्या पारंपरिक स्वरूपात २७ छिद्रांचा उल्लेख केला जातो. ही छिद्रे २७ नक्षत्रांचे प्रतीक मानली जातात. प्रत्येक नक्षत्राचे चार चरण धरल्यास २७ गुणिले ४ म्हणजे १०८ हा अंक मिळतो. भारतीय आध्यात्मिक परंपरेत १०८ या अंकाला विशेष महत्त्व आहे. तो वैश्विक पूर्णत्वाचे प्रतीक मानला जातो.
ही संकल्पना उपनिषदांतील ‘अहं ब्रह्मास्मि’ या महावाक्याशी जोडली जाते. ‘मीच ब्रह्म आहे’ असा या वाक्याचा भावार्थ असून, व्यक्तीतील आत्मचैतन्य आणि विश्वचैतन्य यांच्यातील एकरूपतेचा विचार यातून मांडला जातो.
गोलाकार गरबा म्हणजे काळाचे चक्र
गरबा गोलाकार पद्धतीने खेळला जातो. या गोलाकार रचनेत जन्म, जीवन आणि मृत्यूचे अखंड चक्र तसेच काळाच्या निरंतर प्रवाहाचे प्रतीकात्मक दर्शन घडते. मध्यभागी असलेला गर्भदीप स्थिर आणि शाश्वत दैवी शक्तीचे प्रतीक मानला जातो, तर त्याभोवती फिरणारे नृत्य जीवनातील बदल आणि विश्वाच्या गतिमानतेची जाणीव करून देते.
गरब्यातील तीन टाळ्यांनाही धार्मिक महत्त्व आहे. पारंपरिक आध्यात्मिक अर्थानुसार पहिली टाळी ब्रह्मा, दुसरी विष्णू आणि तिसरी महेश यांच्याशी जोडली जाते. सृष्टीची निर्मिती, पालन आणि संहार या विश्वचक्रातील तीन प्रमुख कार्यांचे स्मरण या माध्यमातून केले जाते.
पारंपरिक गीतांनाच प्राधान्य
नवरात्रोत्सवात संगीत आणि गीतांनाही महत्त्वाचे स्थान आहे. देवीची स्तुती करणारी भक्तिगीते आणि पारंपरिक गरबा ही या उत्सवाची ओळख असल्याने गुजरात भवनमध्ये केवळ पारंपरिक गीतांवरच गरबा खेळला जातो. चित्रपटगीते किंवा परंपरेशी विसंगत संगीत टाळून उत्सवाचे धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप जपण्यावर मंडळाचा भर आहे.
गरबा हा शक्तीच्या उपासनेशी, तर रास हा भगवान श्रीकृष्णावरील प्रेमभक्तीशी जोडला जातो. नवरात्रोत्सवात या दोन्ही भक्तिपरंपरांचे दर्शन घडते. त्यामुळे हा उत्सव केवळ मनोरंजनाचा भाग न राहता भक्ती, श्रद्धा, संस्कृती आणि सामूहिक सहभाग यांचा संगम ठरतो.
पुढील पिढ्यांपर्यंत परंपरेचा वारसा
आज गरबा जगभर लोकप्रिय होत असताना त्यामागील आध्यात्मिक विचार आणि पारंपरिक मूल्ये जपणे आवश्यक आहे. गरबा हा केवळ नृत्याचा प्रकार नसून त्यातून भारतीय संस्कृती, धार्मिक श्रद्धा आणि विश्वचिंतन व्यक्त होते, हा संदेश पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवण्याचा मंडळाचा प्रयत्न आहे.
गेल्या सहा दशकांपासून जपली जाणारी ही परंपरा यंदाही भक्तिभावाने साजरी होणार असून, गुजरात भवनमधील नवरात्रोत्सवातून धार्मिकता आणि सांस्कृतिक वारसा यांचे दर्शन घडणार आहे.
