बेळगाव लाईव्ह : एखादी तलवार म्हणजे केवळ शस्त्र नव्हे, तर ती एका घराण्याचा मान, पूर्वजांच्या आठवणी आणि पिढ्यान्‌पिढ्या जपलेल्या परंपरेची साक्ष असू शकते. बेळगावच्या दसऱ्यातील सिम्मोल्लंघन सोहळ्यात चव्हाण-पाटील घराण्याच्या पारंपरिक तलवारीला असलेले मानाचे स्थान याचीच प्रचिती देते. सुमारे शंभर वर्षांपासून चालत आलेल्या या परंपरेत तलवार पूजनाला विशेष महत्त्व असून, आजही हे घराणे श्रद्धेने हा वारसा पुढे नेत आहे.
ज्योती कॉलेजच्या मैदानावर होणाऱ्या सिम्मोल्लंघन सोहळ्यात चव्हाण-पाटील घराण्याच्या मानाच्या तलवारीचे पूजन केले जाते. या तलवारीशी घराण्याच्या परंपरेचा आणि पूर्वजांनी जपलेल्या मानाचा संबंध जोडलेला आहे. रणजीत चव्हाण-पाटील हे या परंपरेचे जतन करणारे मानकरी असून, बेळगावच्या पंच देवस्थान पंच कमिटीशीही ते संबंधित आहेत.
पूर्वजांकडून मिळालेला मान, आजही जपला जातोय!
रणजीत चव्हाण-पाटील यांच्या माहितीनुसार, ज्योती कॉलेजची स्थापना होण्यापूर्वीपासूनच या परिसरात सिम्मोल्लंघनाचा सोहळा साजरा केला जात आहे. सुमारे शंभर वर्षांची परंपरा असलेल्या या उत्सवाची जबाबदारी पूर्वी त्यांच्या वडिलांकडे होती. त्यानंतर त्यांचे मोठे बंधू श्रीकांत ऊर्फ नारायणराव यांनी ही परंपरा पुढे चालवली.
मोठ्या भावाच्या निधनानंतर २००८ पासून रणजीत चव्हाण-पाटील यांनी या कार्यक्रमात पुढाकार घेतला. आजही कुटुंबातील सर्व सदस्य एकत्र येऊन हा उत्सव साजरा करतात. काळानुसार परिस्थिती बदलली, जुन्या व्यवस्थांचे स्वरूप बदलले; मात्र पूर्वजांकडून मिळालेला मान आणि परंपरा जपण्याची भावना कायम राहिली.
तलवार पूजनातून इतिहासाची आठवण
सिम्मोल्लंघन सोहळ्यात तलवारीचे पूजन हा महत्त्वाचा विधी मानला जातो. चव्हाण-पाटील घराण्याची पारंपरिक तलवार पूजनस्थळी आणली जाते आणि तिला मान दिला जातो. या तलवारीचे नेमके ऐतिहासिक वय किंवा तिच्याशी संबंधित घटनांची स्वतंत्र नोंद पडताळणे आवश्यक असले, तरी उत्सवातील तिचे स्थान घराण्याच्या परंपरेचे महत्त्व अधोरेखित करते.
रणजीत चव्हाण-पाटील यांनी सांगितल्यानुसार, पूर्वी त्यांच्या वडिलांच्या काळात पोलीस पाटीलकीशी संबंधित व्यवस्था आणि १८ हळप यांच्या सहकार्याने माळावरील हा कार्यक्रम पार पाडला जात असे. वतन व्यवस्था संपुष्टात आल्यानंतरही कुटुंबाने उत्सवाची परंपरा सुरू ठेवली. त्यामुळे तलवार पूजन हे केवळ धार्मिक विधीपुरते मर्यादित न राहता पूर्वजांच्या आठवणी आणि घराण्याच्या मानाशी जोडले गेले आहे.
तलवार पूजनानंतर पालख्यांचा सोहळा
तलवार पूजनानंतर विविध देवस्थानांच्या पालख्या मैदानावर दाखल होतात. मानाच्या तलवारीचे पूजन, पालख्यांचे आगमन आणि त्यानंतर होणारे पारंपरिक विधी यामुळे बेळगावच्या दसऱ्यातील सिम्मोल्लंघन सोहळ्याला वेगळे महत्त्व प्राप्त होते.
भाविकांच्या सहभागातून हा उत्सव धार्मिक आणि सांस्कृतिक एकतेचे दर्शन घडवतो. पूर्वी कुटुंबाच्या पुढाकारातून साजरा होणाऱ्या या कार्यक्रमाला आता देवस्थान मंडळाच्या सहभागातून अधिक व्यापक स्वरूप मिळाले आहे. त्यामुळे या परंपरेशी अधिकाधिक लोक जोडले जात आहेत.
तिसऱ्या पिढीकडे परंपरेची धुरा
परंपरा टिकवण्यासाठी पुढच्या पिढीचा सहभाग महत्त्वाचा असतो. हे लक्षात घेऊन चव्हाण-पाटील कुटुंबाने तरुण पिढीला उत्सवाच्या आयोजनात पुढे आणण्यास सुरुवात केली आहे. रणजीत चव्हाण-पाटील यांच्या मोठ्या भावाचा मुलगा अभिजीत याचाही या परंपरेत सहभाग आहे.
आजच्या पिढीने पूर्वजांकडून मिळालेला वारसा समजून घेऊन तो पुढे न्यावा, हा या कुटुंबाचा प्रयत्न आहे. कुटुंबातील सदस्यांच्या एकजुटीतून आणि देवस्थान मंडळाच्या सहभागातून सिम्मोल्लंघनाचा हा सोहळा पुढेही सुरू ठेवण्याचा निर्धार आहे.
एका तलवारीत सामावलेली परंपरेची ओळख
उत्सवांचे स्वरूप बदलत असताना काही परंपरा मात्र काळाच्या ओघातही आपले महत्त्व टिकवून आहेत. चव्हाण-पाटील घराण्याची मानाची तलवार ही त्यापैकीच एक. तिच्या पूजनातून घराण्याचा मान जपला जातो, पूर्वजांच्या आठवणींना उजाळा मिळतो आणि पुढच्या पिढीला आपल्या सांस्कृतिक वारशाची ओळख करून दिली जाते.
एका तलवारीत जपलेला इतिहास, घराण्याचा मान आणि पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेली परंपरा — बेळगावच्या दसऱ्यातील सिम्मोल्लंघन सोहळ्याचे हेच वेगळेपण आहे.
