बेळगाव लाईव्ह: गणपती बाप्पाच्या आगमनाची चाहूल लागली की घराघरांत उत्साहाचे वातावरण निर्माण होते. आकर्षक मूर्ती, सजावट आणि बाप्पाच्या स्वागताची तयारी सुरू होते. मात्र, या उत्साहासोबत पर्यावरणाची काळजी घेण्याचा विचारही आता अनेकांच्या मनात रुजू लागला आहे. याच विचारातून बेळगावातील समर्थ नगरचे कलाकार अनंत कोकितकर गेल्या पाच वर्षांपासून एक वेगळीच कलाकृती घडवत आहेत—कागद, माती आणि पर्यावरणपूरक साहित्यापासून हलक्या वजनाच्या गणेशमूर्ती.
कधीकाळी कोकितकर यांचा प्लास्टर ऑफ पॅरिसच्या गणेशमूर्तींचा व्यवसाय होता. एका हंगामात पेन येथून तब्बल ३०० ते ३५० मूर्ती आणून त्यांना रंगवून विकण्याचे काम ते करत. मात्र, गणेशमूर्तींच्या विसर्जनानंतर जलस्रोतांवर होणारा परिणाम, रंगांमुळे निर्माण होणारे प्रदूषण आणि पाण्यात जाणारा प्लास्टरचा कचरा त्यांनी जवळून अनुभवला.
याच अनुभवाने त्यांच्या विचारांना वेगळी दिशा दिली.
२०१८ मध्ये बेळगावमध्ये प्लास्टर ऑफ पॅरिसच्या मूर्तींबाबत निर्बंध आल्यानंतर त्यांनी पर्यावरणपूरक पर्यायाचा शोध सुरू केला. मुंबईसह विविध ठिकाणी सुरू असलेल्या प्रयोगांचा अभ्यास करत त्यांनी स्वतःही प्रयोग सुरू केले. एका ऑनलाइन मित्राकडून मिळालेल्या मार्गदर्शनाला स्वतःच्या प्रयोगांची जोड देत त्यांनी हळूहळू स्वतःची पद्धत विकसित केली.
सुरुवातीला एक मूर्ती तयार करण्यापासून सुरू झालेला हा प्रवास आज १३-१४ मूर्तींपर्यंत पोहोचला आहे.
आठवडाभराची मेहनत आणि ‘बाप्पा’ची घडण
कोकितकर यांच्या मूर्ती तयार करण्याची प्रक्रिया मात्र पारंपरिक मूर्तींपेक्षा पूर्णपणे वेगळी आहे. कागद, माती, गाळ आणि इतर पर्यावरणपूरक साहित्याचा वापर करून मूर्तीची रचना केली जाते. मूर्ती आतून पोकळ असल्यामुळे तिचे वजनही तुलनेने कमी राहते.
मात्र, ही कलाकृती एका दिवसात तयार होत नाही.
एक मूर्ती पूर्णपणे तयार होण्यासाठी किमान आठवडाभराचा कालावधी लागतो. विशेषतः मूर्ती उन्हात वाळवणे हा या प्रक्रियेतील महत्त्वाचा टप्पा आहे. पावसाळ्यात मूर्ती व्यवस्थित सुकत नसल्याने कोकितकर साधारणपणे डिसेंबरपासून मार्च-एप्रिलपर्यंत मूर्ती तयार करण्याचे काम करतात.
प्लास्टरच्या मूर्तीप्रमाणे साच्यातून मूर्ती काढली आणि दिवसाला आठ-दहा मूर्ती तयार झाल्या, असे येथे होत नाही. प्रत्येक मूर्तीमागे संयम, वेळ आणि मोठी मेहनत लागते.
कलाकार एकटा नाही; कुटुंबही आहे सोबत
कोकितकर हे दिवसभर त्यांच्या कार्यालयात काम करतात. कार्यालयातील काम संपल्यानंतर ते मूर्ती बनवण्यासाठी आपल्या कार्यशाळेत येतात. मात्र, त्यांच्या या प्रवासात ते एकटे नाहीत.
त्यांची बहीण आणि दोन्ही मुली त्यांना या कामात मदत करतात. दिवसभर आवश्यक साहित्य तयार करून ठेवणे, कागदावर प्रक्रिया करणे आणि इतर तयारीची कामे कुटुंबीयांकडून केली जातात. त्यानंतर कोकितकर संध्याकाळी आपल्या कलाकृतीला आकार देतात.
म्हणूनच हा केवळ व्यवसाय नाही; हा त्यांच्या कुटुंबाचा सहभाग असलेला छंद, प्रयोग आणि पर्यावरणासाठीचा छोटासा प्रयत्न आहे.
‘कागदाची मूर्ती म्हणजे नाजूक’ हा गैरसमज
कागदाचा वापर केला आहे म्हटल्यावर मूर्ती नाजूक असेल किंवा सहज पेट घेईल, असा प्रश्न अनेकांना पडतो. मात्र, कोकितकर यांच्या मते हा गैरसमज आहे.
त्यांच्या म्हणण्यानुसार, योग्य पद्धतीने तयार केलेल्या या मूर्ती सुरक्षित असतात. कागदाचा वापर असूनही त्या सहज ज्वलनशील नसल्याचे ते स्पष्ट करतात.
तीन तासांत विसर्जनाचा दावा
या मूर्तींचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचा जलद विसर्जनाचा दावा.
सामान्य पर्यावरणपूरक मूर्ती पाण्यात विरघळण्यासाठी तुलनेने अधिक वेळ घेतात. मात्र, कोकितकर यांच्या म्हणण्यानुसार त्यांच्या मूर्ती सुमारे तीन तासांत विरघळतात. मूर्ती आतून पोकळ आणि वजनाने हलकी असल्याने घरातून विसर्जनस्थळी नेणेही सोपे जाते.
परंपरेला पर्यावरणाची जोड
गणेशोत्सव हा श्रद्धेचा आणि भावनेचा उत्सव आहे. त्या भावनेला धक्का न लावता पर्यावरणाची जबाबदारीही जपता येते, हे आपल्या कामातून दाखवण्याचा प्रयत्न अनंत कोकितकर करत आहेत.
एकेकाळी शेकडो प्लास्टरच्या मूर्ती विकणारा हा कलाकार आज कागद आणि मातीपासून मोजक्याच मूर्ती तयार करतो. संख्या कमी आहे, प्रक्रिया कष्टाची आहे; पण त्यामागचा विचार मोठा आहे.
‘बाप्पा घरी यावा, पण त्याच्यासोबत प्रदूषण घरात येऊ नये’—या विचाराला आपल्या कलेतून आकार देणाऱ्या अनंत कोकितकरांची ही कहाणी केवळ एका कलाकाराची नाही, तर परंपरा आणि पर्यावरण यांचा सुंदर समतोल साधण्याच्या प्रयत्नाची आहे.
