बेळगाव लाईव्ह विशेष : ऐतिहासिक परंपरा, शौर्याचे प्रतीक असलेले शस्त्रपूजन, नंदीचे आगमन आणि सिमोल्लंघनानंतर आपट्याची पाने अर्थात सोनं लुटण्याचा अनोखा सोहळा… अशा विविध वैशिष्ट्यांनी बेळगावचा पारंपरिक दसरा आजही आपली ऐतिहासिक ओळख जपत आहे. या दसऱ्याला लाभलेला परंपरेचा वारसा आणि वतनदार पाटील घराण्याकडे असलेले शस्त्रपूजनाचे महत्त्व याविषयी रणजित चव्हाण-पाटील यांनी माहिती दिली.
बेळगावचा पारंपरिक दसरा हा केवळ धार्मिक उत्सव नसून, शहराच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारशाचे प्रतीक आहे. अनेक वर्षांपासून चालत आलेल्या या परंपरेत वतनदार पाटील घराण्याची महत्त्वाची भूमिका आहे. आपल्या घराण्याकडे शस्त्रपूजनाचा मान असल्याचे सांगताना रणजित चव्हाण-पाटील यांनी स्वतःच्या आठवणींमधून या उत्सवाचा प्रवास उलगडला.
सहा दशकांपासून परंपरेचे साक्षीदार
रणजित चव्हाण-पाटील यांनी सांगितले की, त्यांचे वय सध्या ७४ वर्षे असून, गेल्या सुमारे ६० वर्षांपासून ते बेळगावच्या पारंपरिक दसरा उत्सवाचे साक्षीदार आहेत. त्यांचे वडील बेळगावचे पाटील असल्याने त्यांच्या काळातही शस्त्रपूजनाची परंपरा मोठ्या मानाने पार पाडली जात होती.
पूर्वी १८ हळब म्हणजेच सनदी लोक या उत्सवाच्या पूर्वतयारीसाठी सहभागी होत असत. त्यानंतर त्यांचे वडील विधिवत पूजा करून शस्त्रपूजन करत. वडिलांनंतर कुटुंबातील ज्येष्ठ भावाकडे पूजेचा मान आला. आज पुढील पिढीतील सदस्यही या परंपरेत सहभागी होत असून, घराण्याने हा वारसा जपला आहे.
स्वतःच्या खर्चातून परंपरेचे जतन
या उत्सवासाठी लागणाऱ्या व्यवस्थेची माहिती देताना चव्हाण-पाटील यांनी सांगितले की, सिमोल्लंघनाच्या रिंगणासाठी तसेच आपट्याची पाने आणि इतर आवश्यक तयारीसाठी त्यांच्या घराण्याकडूनच खर्च केला जातो. या परंपरेसाठी कोणाकडून आर्थिक मदतीची अपेक्षा न ठेवता कुटुंबातील सदस्य स्वतः पुढाकार घेतात.
पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेली ही परंपरा पुढेही कायम राहावी, या भावनेतून घराणे आजही या उत्सवाची जबाबदारी पार पाडत आहे.
हुतात्मा चौकातून पालख्यांचे सिमोल्लंघनासाठी प्रस्थान
बेळगावच्या पारंपरिक दसऱ्यात नवरात्राच्या शेवटच्या दिवशी सायंकाळी साधारण पाच ते सहा वाजण्याच्या सुमारास विविध देवदेवतांच्या पालख्या हुतात्मा चौकात एकत्र येतात. चव्हाट गल्ली परिसरातून नंदीचे आगमन होते. त्यानंतर नंदी आणि संबंधित मिरवणूक सिमोल्लंघनाच्या मैदानाच्या दिशेने मार्गक्रमण करते.
मैदानाकडे आल्यानंतर नंदीला बेनकोस हायस्कूलपर्यंत सावकाश नेले जाते. तेथून नंदीला पळवत आणण्याची परंपरा आहे. नंदीच्या आगमनाची चाहूल लागताच वतनदार पाटील घराण्याकडून शस्त्रपूजनाची तयारी केली जाते.
पारंपरिक तलवारीचे पूजन आणि आपट्याची पाने लुटण्याचा सोहळा
या दसरा उत्सवातील सर्वांत महत्त्वाचा भाग म्हणजे पारंपरिक तलवारीचे पूजन आणि आपट्याच्या झाडाशी संबंधित विधी. चव्हाण-पाटील घराण्यातील पारंपरिक तलवारीची शमीच्या झाडाजवळ पूजा केली जाते. नंदीच्या आगमनानंतर या तलवारीने आपट्याच्या झाडाच्या फांदीवर घाव घालण्याचा विधी पार पाडला जातो.
यानंतर रिंगणाभोवती जमलेल्या भाविकांना आपट्याची पाने लुटण्याची संधी मिळते. हिंदू परंपरेत आपट्याच्या पानांना सोन्याचे प्रतीक मानले जाते. त्यामुळे ही पाने एकमेकांना देऊन दसऱ्याच्या शुभेच्छा देण्याची प्रथा आहे. बेळगावच्या पारंपरिक दसऱ्यातील हा क्षण पाहण्यासाठी नागरिक आणि भाविक मोठ्या संख्येने उपस्थित असतात.
देवींच्या दर्शनानंतर तलवार देव्हाऱ्यात विराजमान
सिमोल्लंघन आणि शस्त्रपूजनाचे विधी पूर्ण झाल्यानंतर चव्हाण-पाटील कुटुंबीय आरुती मंदिर आणि लक्ष्मी मंदिर येथे जाऊन देवींचे दर्शन घेतात. आपट्याची पाने देवीला अर्पण केल्यानंतर ते घरी परततात. घरी कुटुंबीयांकडून औक्षण केले जाते आणि पूजेसाठी वापरलेली पारंपरिक तलवार देव्हाऱ्यात ठेवली जाते.
दरवर्षी दसऱ्याच्या दिवशी पार पडणारा हा विधी घराण्याच्या परंपरेतील महत्त्वाचा भाग आहे.
इतिहास, श्रद्धा आणि संस्कृतीचा अनमोल वारसा
बेळगावचा पारंपरिक दसरा हा केवळ सणापुरता मर्यादित नाही. शस्त्रपूजन, नंदीचे आगमन, सिमोल्लंघन आणि सोनं लुटण्याच्या प्रथेतून शहराच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक परंपरेचे दर्शन घडते. वतनदार पाटील घराण्याकडून आजही जपली जाणारी ही परंपरा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचविण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाची ठरत आहे.
रणजित चव्हाण-पाटील यांच्या आठवणींमधून बेळगावच्या पारंपरिक दसऱ्याचा इतिहास, त्यामागील श्रद्धा आणि अनेक पिढ्यांनी जपलेला सांस्कृतिक वारसा पुन्हा एकदा अधोरेखित झाला आहे.
