बेळगाव लाईव्ह विशेष |
आजची पत्रकारिता ही केवळ बातम्या देणारी यंत्रणा राहिलेली नाही; ती एक सतत बदलणारी, संघर्षशील आणि आत्मपरीक्षण करणारी व्यवस्था बनली आहे. कागदावर उमटणारी शाई आणि मोबाईलच्या स्क्रीनवर झळकणारे नोटिफिकेशन – या दोन माध्यमांमधील संघर्ष हा केवळ तांत्रिक बदलांचा नाही, तर विश्वास, वेग आणि जबाबदारी यांचा आहे.
एकेकाळी सकाळी दारात पडणाऱ्या वर्तमानपत्रानेच दिवसाची दिशा ठरवली जात होती. आज मात्र वाचकाची पहिली नजर मोबाईलच्या स्क्रीनवर असते. रात्री उशिरा घडलेली घटना दुसऱ्या दिवशीच्या वर्तमानपत्रात येईपर्यंत ती सोशल मीडियावर शेकडो वेळा चर्चिली गेलेली असते. हाच बदल पत्रकारितेच्या केंद्रस्थानी आहे.
वेग विरुद्ध विश्वासार्हता
प्रिंट मीडियाची ताकद ही त्याची संपादकीय शिस्त आहे. बातमी छापण्याआधी पडताळणी, भाषाशुद्धता, संदर्भ आणि संतुलन या सर्व टप्प्यांतून ती जाते. त्यामुळेच छापील शब्दाला आजही एक वेगळी प्रतिष्ठा आहे.
मात्र या प्रक्रियेला वेळ लागतो — आणि हाच वेळ डिजिटल मीडियाचा सर्वात मोठा शत्रू ठरतो.
डिजिटल मीडिया ‘रिअल-टाइम’मध्ये धावतो. इथे वेगाला प्राधान्य असते. ब्रेकिंग न्यूजच्या शर्यतीत कधी कधी अर्धवट माहिती, अपुष्ट दावे किंवा भाषिक चुका समोर येतात. सोशल मीडियावरून पसरणाऱ्या अफवांमुळे डिजिटल पत्रकारितेसमोर विश्वास टिकवण्याचे मोठे आव्हान उभे राहिले आहे.
प्रत्येकजण पत्रकार? की जबाबदारीचा अभाव?
आज स्मार्टफोनमुळे प्रत्येक नागरिक ‘रिपोर्टर’ झाला आहे. फोटो, व्हिडिओ, थेट लाईव्ह — हे सर्व काही क्षणार्धात शक्य झाले आहे. ही लोकशाहीकरणाची प्रक्रिया असली तरी तिचा दुसरा पैलू धोकादायक आहे.
माहिती आणि अफवा यातील सीमारेषा धूसर झाली आहे.
याच ठिकाणी व्यावसायिक पत्रकाराची गरज अधिक तीव्र होते. केवळ बातमी देणे नव्हे, तर ती समजावून सांगणे, संदर्भ देणे आणि परिणाम मांडणे — ही खरी पत्रकारिता आहे.
बेळगावचा संदर्भ : बदल हळू पण ठोस
बेळगाव सारख्या सीमावर्ती शहरात हा बदल थोडा संथ पण ठाम आहे. आजही सकाळी चहासोबत वर्तमानपत्र वाचणारा वर्ग मोठ्या प्रमाणावर आहे. येथील प्रिंट मीडियाने दशकानुदशके कमावलेली विश्वासार्हता ही त्यांची मोठी संपत्ती आहे.
मात्र अलीकडच्या काळात स्थानिक न्यूज पोर्टल्स, फेसबुक पेजेस आणि व्हॉट्सॲप ग्रुप्सचा प्रभाव झपाट्याने वाढला आहे.
महामार्गावरील अपघात, राजकीय हालचाली, आंदोलनं किंवा प्रशासनिक निर्णय — बेळगावकर आता क्षणात मोबाईलवर अपडेट शोधतो. याचा परिणाम म्हणून येथील प्रमुख वृत्तपत्रांनाही डिजिटल आवृत्ती, ई-पेपर आणि सोशल मीडिया उपस्थिती अधिक बळकट करावी लागली आहे.
आर्थिक वास्तव आणि टिकावाचा प्रश्न
प्रिंट मीडियासमोर वाढता कागदाचा दर, छपाई खर्च, वितरणातील अडथळे आणि घटती जाहिरात ही कठीण आव्हाने आहेत. दुसरीकडे, डिजिटल मीडियाला उत्पन्नाचे ठोस मॉडेल उभे करण्यासाठी संघर्ष करावा लागत आहे. क्लिक्स आणि व्ह्यूज यांच्या मागे धावताना दर्जा घसरू नये, ही कसरत डिजिटल पत्रकारितेला करावी लागते.
भविष्य : संघर्ष नव्हे, समन्वय
या युद्धाचा शेवट एका माध्यमाच्या विजयात नाही, तर समन्वयात आहे.
भविष्यात टिकून राहील ती हायब्रीड पत्रकारिता —
जिथे डिजिटल माध्यम वेगाने माहिती देईल, तर प्रिंट माध्यम त्या माहितीला खोली, संदर्भ आणि विश्वास देईल.
पत्रकारितेचे भवितव्य हे माध्यमावर नाही, तर मूल्यांवर अवलंबून आहे.
वेग कितीही असो, सत्याला पर्याय नाही.
तंत्रज्ञान कितीही बदलो, पत्रकाराची जबाबदारी मात्र बदलत नाही.
कागदावरची शाई आणि मोबाईलची स्क्रीन — या दोघांनी एकमेकांचे शत्रू न होता, एकमेकांचे पूरक व्हावे, हीच आजच्या पत्रकारितेची खरी गरज आहे…!
